Dr. Mithat Tosun

14.11.2018 / 10:37

Dr. Mithat Tosun

Triz- 40 temel yaratıcı prensip

Karşı karşıya kalınan problemlerin % 90'ının çözümü, bir yerlerde çözülmüş olarak mevcuttur. Yani aslında çözümü bilinen problemlerdir…
Altshuller, 1960 ve 1970'li yıllarda çok miktarda patentin analizi sonucunda tüm buluşların aynı değerde olmadığı sonucuna varmış ve buluşlar için beş seviye önermiştir:
 
Seviye 1. Yaratıcılık gerektirmeyen, kişisel bilgilerle ve metotlarla çözümü kolayca bulunabilen problemlerin çözümü. Çözümlerin yaklaşık % 32'si bu sınıfa girmektedir.
 
Seviye 2. Endüstrideki bilinen metotları kullanarak mevcut sistemin üzerinde küçük değişikliklerin yapılması. Çözümlerin yaklaşık % 45'i bu sınıfa girmektedir.
 
Seviye 3. Endüstri dışı bilinen metotları kullanarak mevcut sistem üzerinde yapılan önemli değişiklikler. Çelişkiler çözülmüştür. Çözümlerin yaklaşık % 18'i bu sınıfa girmektedir.
 
Seviye 4 Sistemin fonksiyonunu yerine getiren yeni bir prensip kullanan yeni kuşak teknoloji kullanılması. Çözüm teknolojiden çok bilim içerir. Çözümlerin yaklaşık % 4'ü bu sınıfa girmektedir.
 
Seviye 5. Öncü bir sistemin veya tamamen bilimsel bir buluş. Çözümlerin yaklaşık % 1'i bu sınıfa girmektedir.

Bundan da anlaşılacağı gibi mühendislerin karşı karşıya oldukları problemlerin % 90'ının çözümü, bir yerde çözülmüş olarak mevcuttur. Yani aslında çözümü bilinen problemlerdir.
 
Eğer mühendis ideal çözüme giden yolu izlerse ve çalışmasını kişisel bilgisinden ve tecrübesinden daha üst seviyede ararsa, çözümlerin birçoğunun şirketinde, endüstrisinde veya diğer bir endüstrideki bilgilerle hali hazırda çözümün olduğunu belirleyecektir. Yani ulaşılabilecek düzenli ve zengin bir arşiv, kütüphaneler, danışılabilecek üniversiteler, teknik müzeler vs. bu anlamda inanılmaz bir hazinedir ve çok zaman ve emek kazandırır. İnternet çağında bu kolay ve ucuz bir çözümü olan bir sorun olmalıdır artık. Çağımız bilgi çağı derken, bilgiye erişimin ve bilginin işlenmesinin önemi böylece bir kez daha vurgulanmış oluyor.

Şimdi gelelim TRİZ'in araçlarına; “40 yaratıcı prensip“le “Çelişkiler matrisi“ni kısaca inceleyelim. Örnekleri görsel olarak da göstermek bu makalenin kapsamını aşmaktadır maalesef.
 
40 Temel Yaratıcı Prensip
 
Prensip 1. Dilimlemek, Bölmek, Parçalamak:
 
- Nesnenin birbirinden bağımsız parçalara ayrılması…
- Ana çatı bilgisayarların kişisel bilgisayarlarla değiştirilmesi.
- Tır kasalarının modüler, çıkarılabilir olması. Ro-Ro taşımacılığı devrim yaratmıştır mesela.
- Nesnenin kolayca sökülebilir hale getirilmesi.
- Modüler mobilyalar.
- Su tesisatında ayrılabilir eklem yerleri kullanılması.
- Parça ya da bölüm sayısının arttırılması…
- Bütün perde yerine jaluzi (şerit perde) kullanılması.
- Duvardan duvara yekpare halı yerine, kare kare birçok halı kullanmak. Sadece yıprananların değiştirilmesini sağlamak yeterlidir.
 
Prensip 2. Çıkarma, Ayırma:
 
- Nesnedeki sorun çıkaran parçanın ayrılması ya da sadece iyi parçanın nesnede bırakılması
- Sıkıştırılmış hava kullanılan bir binada kompresörün bina dışına çıkarılması. Klimanın (Split) ayrılması.
- Isı yayan ışık kaynakları yerine, sadece ışık veren ışık boruları ya da fiber optiklerin kullanılması
- Köpek beslemek yerine hırsız alarmı olarak havlayan köpek sesinin kullanılması. (Rahmetli babam küçük ev köpeklerine ’ kapı zili ‘ derdi)
- Japonya da bayanların tuvaletlerde sürekli sifonu açarak su sesi çıkarmak istemelerini, düğmeye basınca su sesi çıkaran çiplerle su tasarrufu sağlanması.
 
Prensip 3. Lokal kalite:
 
- Muntazam nesnenin değişebilir hale getirilmesi ya da muntazam bir dış etkinin değişebilir hale getirilmesi.
- Sıcaklık, basınç ya da yoğunluk sabitleri yerine değişebilir ölçütün (eğimin) kullanılması.
- Nesnenin her parçasının kullanım şekillerine göre ayrı ayrı tasarlanması.
- Yemek çantalarında sıcak-soğuk yemekler ve içecek haznelerinin ayrı ayrı hazırlanması.
- Nesnenin her parçasını farklı ve yararlı kullanımlar için hazırlamak.
- Silgili kalem.
- Çivi sökebilen çekiç.
- Çok işlevli, sapları sabit, uçları değişebilir tornavidalar.
 
Prensip 4. Asimetri:
 


- Nesnenin şeklinin simetrik halden asimetrik duruma getirilmesi
- Asimetrik karıştırma kapları (ya da simetrik kaplardaki asimetrik kesme pervaneleri)
- Makasın tutma yerinin simetrik halden asimetrik hale getirilmesi. Başparmak ve karşı taraf için farklı büyüklük ve şekilde tutma yerleri.
- Nesnenin asimetrilik derecesinin arttırılması

Prensip 5. Kaynaştırma, Birleştirme:
 
- Paralel işlerin yapılması için özdeş ya da benzer nesne veya nesne parçalarının kaynaştırılması ya da birleştirilmesi. 
— Ağ içinde birleştirilmiş kişisel bilgisayarlar.
- Paralel işlemci bir bilgisayar içinde binlerce mikroişlemciyi bir
araya getirme
- Tıbbi ölçüm cihazlarında kan testiyle aynı anda farklı birçok ölçüm yapılması.
- Stor ve panjurlarda çıtaların birbirlerine bağlanması

Prensip 6. Genellik:

- Nesnenin ya da nesnenin bir parçasının diğer parçaların işlevlerini yaparak onlara olan ihtiyacı ortadan kaldırması
- Diş macunu içeren diş fırçasının kullanılması
- Arabalardaki çocuk koltuğunun çocuk arabası olarak da kullanılması
 
Prensip 7. Birbirinin içine girebilme (İç içe geçebilme, Matruşka):
 
- Nesnelerin birbirinin içine konması
- Rus oyuncak bebekleri (matruşka)
- Birbirinin içine geçebilen ölçüm kap ve kaşıkları, sehpalar.
- Dizüstü bilgisayar faresinin içine USB bağlantısının yerleştirilebilmesi.
- Nesnenin bir parçasının diğer bir parçanın oyuğunun içine girebilmesi.
- Radyo antenleri.
- Sunum çubuğu.
- Yakınlaştırma mercekleri.
- Emniyet kemerlerindeki geri çekme mekanizmaları.
- Uçak gövdesine girebilen iniş takımları.
 
Prensip 8. Ağırlığını azaltma, Ağırlık dengeleme:
 
- Nesnenin kaldırılabilmesi için ağırlığı sorun yaratmayacak başka parçalarla birleştirilmesi.
- Kütük yığınlarının su üzerinde rahat hareket edebilmesi için köpük tozları eklenmesi.
- Reklâm panolarının sabit durması için helyum balonlarının kullanılması.
- Nesnenin çevre ile ilişkisinin arttırılması için ağırlığı sorun yaratmayacak başka parçalarla birleştirilmesi.
- Uçak kanatlarının üstündeki havanın yoğunluğunu arttırarak ve kanat altındaki havanın yoğunluğunu azaltarak kalkışın kolaylaştırılması (Aynı zamanda 4. maddedeki asimetri için de bir örnek)
- Uçak kanatlarının havalanması için fırtına bantlarının kullanılması.
- Gemilerin karaya çıkarılırken yere sürtmesini önlemek için gemi kızaklarının kullanılması.
 
Prensip 9. Başlangıçta hareketsizlik (eylemsizlik):
 
- Zararlı ya da yararlı etkileri olabilecek eylemler yerine zarara yol açmayacak eylemsizlik halinin seçilmesi.
- Yüksek pH (asidite) derecelerinin zararını önleyecek tampon çözeltilerin hazırlanması
- İleride oluşabilecek istenmeyen basıncı azaltmak için işlemden önce basıncı üstlenebilecek (azaltabilecek) nesne kullanılması
- Çimento dökülmeden önce inşaat demirlerinin yerleştirilmesi
 
Prensip 10. Başlangıçta eylemli:
 
- Nesnede ileride gerekecek işlemin önceden yapılması
- Yapışkanlı duvar kağıdı.
- Ameliyattan önce kullanılacak tüm araç gerecin sterilize edilmesi.
- Nesnelerin gereken zamanda kullanıma alınması için bulunması gereken uygun yerlerin önceden belirlenmesi.
- Tam zamanında üretim yapan fabrikalardaki Kanban sistemleri.
- Esnek üretim hücreleri.
 
Bu yazımızda temel prensiplerin 10'unu ele alacak kadar yerimiz oldu. Daha sonraki yazımızda diğer 30'unu ve devam yazılarında ise Triz metodolojisini ve çelişki parametrelerini inceleyeceğiz.
 
(Sürecek)
 
YORUMLAR

Yazarın Diğer Yazıları

>> Üçüncü Halka - 14.12.2018
>> TRIZ Metodolojisi - 28.11.2018
>> Teknolojinin ne kadar hızlı hurdalaşacağını söyleyen formül… (2) - 01.11.2018
>> Teknolojinin ne kadar hızlı hurdalaşacağını söyleyen formül… (1) - 12.10.2018
>> Pareto yasası - 26.09.2018
80alte Yazarları
Dr. Mithat Tosun Halef Remzi Vayıs Aydın Bakışoğlu Şenol Gürel
Üçüncü Halka
Tüm Yazarlar